Historia zapachów, część 8: Aldehydy i Chanel No. 5

  • MAGAZYN
  • Historia zapachów, część 8: Aldehydy i Chanel No. 5

Historia zapachów, część 8: Aldehydy i Chanel No. 5

W ósmej części serii Historia zapachów przenosimy się do Paryża lat dwudziestych, gdzie perfumy stały się częścią marki modowej. Dowiesz się, czym są aldehydy, jak wykorzystał je Ernest Beaux i jak powstał Chanel No. 5.

Paryż po Wielkiej Wojnie: nowa kobieta szuka nowego zapachu

Wyobraź sobie Paryż na początku lat dwudziestych XX wieku. Miasto dochodzi do siebie po pierwszej wojnie światowej, kawiarnie na Montparnassie zapełniają się malarzami, pisarzami i muzykami, a do nocnych klubów wkracza rytm jazzu. Wojna zmieniła nie tylko polityczną mapę Europy, ale także codzienne życie kobiet. W czasie wojny wiele z nich pracowało w fabrykach, biurach czy szpitalach, przyzwyczaiły się do samodzielności i praktyczniejszego ubioru, i nie chciały wracać do dawnych zwyczajów.

Moda szybko reaguje na tę przemianę. Gorsety sznurowane znikają z szaf, spódnice się skracają, sylwetki stają się luźniejsze, a wiele kobiet obcina włosy na krótkie boby. Nowoczesna, pewna siebie i dynamiczna kobieta we Francji zyskuje przydomek la garçonne – od tytułu powieści z 1922 roku, która wywołała wówczas skandal i falę podziwu.

Jedną z osobistości, które potrafiły uchwycić i ubrać ten nowy styl, była Gabrielle Chanel, zwana Coco. Jej modele z elastycznej dzianiny, proste kroje i nacisk na wygodę działały jak powiew świeżego powietrza w porównaniu z bogato zdobionymi sukniami z przedwojennej epoki. Chanel jednak czuła, że do pełnej przemiany kobiecego stylu brakuje jeszcze jednego elementu – zapachu, który naprawdę pasowałby do nowej kobiety.

Ówczesne perfumy zazwyczaj skupiały się wokół jednego kwiatu. Panie pachniały różą, fiołkiem, konwalią lub gardenią, a od perfum oczekiwano, że będą jak najwierniej przypominać rabatę lub bukiet. Chanel, wbrew tradycji, pragnęła czegoś innego: perfum, które nie byłyby imitacją jednego kwiatu, ale celowo stworzoną kompozycją – abstrakcyjną, nowoczesną i tak samo niepowtarzalną jak jej ubrania.

Że coś takiego jest w ogóle możliwe, sugerował rozwój, któremu poświęciliśmy poprzedni odcinek. Syntetyczne molekuły, które chemicy na przełomie XIX i XX wieku zaczęli produkować w laboratoriach, pokazały, że zapachy nie muszą tylko naśladować natury. Perfumiarze nagle mieli do dyspozycji tony, których nie znajdziesz w żadnym ogrodzie, i mogli z nimi tworzyć odważniejsze kompozycje niż kiedykolwiek wcześniej.

W tym odcinku czeka cię zatem opowieść, w której spotykają się trzy pozornie odległe światy: dom mody, który chciał zaoferować kobietom więcej niż tylko ubrania, perfumiarz z rosyjską przeszłością, który nauczył się rzemiosła w Moskwie, oraz laboratoryjne substancje zwane aldehydami. Z ich spotkania powstał perfum, który stał się symbolem całej epoki i o którym mówi się do dziś.

Krawcy odkrywają perfumy: Poiret, Lanvin, Patou

Jeszcze na początku XX wieku perfumy były domeną wyspecjalizowanych domów perfumeryjnych i aptekarzy. Projektanci mody szyli ubrania, perfumiarze tworzyli zapachy – i oba rzemiosła spotykały się raczej na toaletce klientki niż w jednym atelier. Jednak w ciągu kilku lat ta granica zaczęła się zacierać, a perfumy stały się naturalną częścią marki modowej.

Paul Poiret należy do pierwszych krawców, którzy dostrzegli tę okazję. Już w 1911 roku założył linię perfum Les Parfums de Rosine, nazwaną tradycyjnie na cześć jednej z jego córek. Poiret postrzegał zapach jako przedłużenie swoich modeli: podobnie jak jego sukienki uwalniały kobiety od gorsetu, tak jego perfumy miały dopełniać ogólne wrażenie, nastrój i styl. Atelier, tkaniny, wnętrze sklepu, flakon i zapach tworzyły jeden świat, do którego klientka wchodziła.

W latach dwudziestych podobną drogą poszły inne domy mody. Jeanne Lanvin wprowadziła w 1927 roku perfumy Arpège. Legenda głosi, że nazwa została zainspirowana grą na pianinie jej córki Marguerite – słowo arpège oznacza rozłożony akord. Okrągły czarny flakon ze złotym motywem matki i córki, który stał się również znakiem domu mody, pokazał, jak ściśle perfumy mogą nawiązywać do wizualnej tożsamości marki.

Jean Patou, krawiec kojarzony ze sportową elegancją i nowoczesną garderobą aktywnej kobiety, wprowadził w 1930 roku perfumy Joy. Pojawiły się w czasie kryzysu gospodarczego, a mimo to – lub może właśnie dlatego – stawiały na bogatą kompozycję kwiatową opartą na jaśminie i róży. Według tradycyjnej interpretacji miały przypominać, że nawet w trudnych czasach warto pozwolić sobie na odrobinę luksusu. Joy szybko stał się jednym z najbardziej znanych perfum swoich czasów.

Co łączyło te historie? Główną myśl epoki można podsumować prosto:

  • Nazwa domu mody na flakonie nadaje perfumom tożsamość. Zapach nie jest już anonimową mieszanką, ale niesie ze sobą historię, styl i renomę konkretnego projektanta.
  • Perfumy udostępniają markę. Klientka, która nie kupi sukienki z atelier, może nabyć flakon i nosić kawałek marki każdego dnia.
  • Moda i zapach wzajemnie się wzmacniają. Udane perfumy rozszerzają nazwisko projektanta daleko poza granice salonu i pokazu, podczas gdy prestiż atelier dodaje perfumom blasku.

To właśnie ten model – krawiec, który sygnuje również perfumy – szybko przyjął się w latach dwudziestych i przetrwał do dziś. Kiedy w perfumerii wybierasz perfumy z logo domu mody, nawiązujesz do tradycji, którą ci pionierzy zapoczątkowali około sto lat temu. Aby jednak nowy zapach naprawdę przyciągnął uwagę, potrzebował nie tylko sławnego nazwiska, ale i odważnej kompozycji – a w historii lat dwudziestych stają się nią aldehydy.

Ernest Beaux i aldehydy: iskra nowego zapachu

Za jednym z najsłynniejszych zapachów XX wieku nie stoi paryski salon, ale moskiewskie laboratorium. Ernest Beaux urodził się w 1881 roku w Moskwie w rodzinie francuskiego pochodzenia i sztuki perfumeryjnej uczył się w firmie Rallet. Była to jedna z czołowych rosyjskich firm produkujących mydła, pudry i perfumy, dostarczająca swoje produkty również na dwór carski. Beaux przeszedł tam praktykę od produkcji po tworzenie własnych kompozycji i przed pierwszą wojną światową był już uznawanym perfumiarzem firmy.

Rewolucja w 1917 roku zakończyła jego rosyjską karierę. Po wojennych latach Beaux osiedlił się we Francji i kontynuował pracę w zakładzie, który firma Rallet miała niedaleko Grasse, czyli w regionie, który był wówczas sercem europejskiej produkcji surowców zapachowych. Przyniósł ze sobą doświadczenia z dworskiej perfumerii oraz zamiłowanie do substancji, które dopiero szukały swojego miejsca – do syntetycznych molekuł.

Czym są aldehydy

Aldehydy to grupa związków organicznych, które chemicy potrafią wytwarzać syntetycznie i które występują w małych ilościach także w naturze, na przykład w skórkach cytrusów. W perfumerii najczęściej używane są tak zwane aldehydy alifatyczne z dłuższym łańcuchem węglowym. Same w sobie pachną dziwnie i dla wielu osób zaskakująco:

  • czystością świeżo wypranego prania i mydlaną pianą,
  • woskiem i zgaszoną świecą,
  • metalowym chłodem, który niektórzy porównują do zapachu mroźnego powietrza,
  • w niektórych rodzajach także lekko cytrusowym lub pomarańczowym tonem.

W kompozycji jednak nie pełnią roli samodzielnych zapachów. Działają raczej jako wzmacniacz i rozpylacz: dodają górnym tonom iskry, rozjaśniają cięższe kwiatowe serce i nadają całej kompozycji lekkości, jakby zapach szumiał wokół skóry. Dzięki nim nawet bogaty bukiet wydaje się mniej słodki i bardziej abstrakcyjny.

Nie pierwszy, ale najodważniejszy

Warto sprostować często spotykane przekonanie, że aldehydy „odkrył” właśnie Beaux. Perfumiarze pracowali z nimi już przed nim i w kilku kompozycjach z lat przed pierwszą wojną światową można je odnaleźć. Były to jednak zazwyczaj niewielkie dawki, które miały jedynie delikatnie ożywić zapach. Wkład Beauxa polegał na odwadze użycia ich w niezwykle wyrazistej ilości, dzięki czemu z niepozornego dodatku stały się jednym z głównych charakterystycznych elementów zapachu.

Legenda o przedawkowaniu

Z tą odwagą wiąże się również historia, która w perfumerii krąży do dziś. Według niej jeden z asystentów Beauxa miał przy mieszaniu próbki przypadkowo dodać znacznie więcej aldehydów, niż przewidywała receptura, a wynik podobno tak zafascynował perfumiarza, że postanowił kontynuować w tym kierunku. Żaden wiarygodny dokument z tamtych czasów nie potwierdza tej wersji, a wielu znawców uważa ją raczej za piękną anegdotę. Bardziej prawdopodobne jest, że była to przemyślana decyzja doświadczonego perfumiarza, który z aldehydami eksperymentował od dawna. Legendę należy więc traktować jako część uroku opowieści, a nie jako potwierdzony fakt.

Piąty próbka: narodziny Chanel No. 5

Jest rok 1921, a Gabrielle Chanel jest już uznaną osobistością paryskiej mody. Szuka perfum, które pasowałyby do jej ubrań tak samo naturalnie jak czysty krój i stonowane kolory. Nawiązuje współpracę z Ernestem Beauxem, perfumiarzem pracującym wówczas na południu Francji. Według przekazywanej opowieści przygotował dla niej dwie serie ponumerowanych próbek – jedną z numerami od 1 do 5 i drugą od 20 do 24. Chanel miała wybrać z nich flakonik z numerem pięć.

Dlaczego właśnie piątka? Mówi się, że Chanel uważała numer pięć za szczęśliwy, dlatego perfumy nie otrzymały poetyckiej nazwy, a jedynie numer próbki. Opowiada się również, że nowy zapach został zaprezentowany piątego dnia piątego miesiąca. Jak dokładnie przebiegł wybór, dziś nie można wiarygodnie potwierdzić. Historia jednak jest przekazywana tak długo, że stała się nieodłączną częścią opowieści o perfumach.

Bukiet, który nie pachnie jak żadna kwiat. Ówczesne kwiatowe perfumy zazwyczaj naśladowały jeden konkretny kwiat – różę, fiołek lub konwalię – i starały się jak najwierniej przenieść go do flakonu. Beaux wybrał inną drogę. Serce kompozycji tworzy bogaty bukiet jaśminu, róży i ylang-ylang, uzupełniony innymi kwiatowymi tonami, ale żaden z nich nie występuje samodzielnie. Aldehydy rozświetlają bukiet i łączą go w jedną całość, dzięki czemu wynik nie przypomina konkretnego ogrodu ani pojedynczego kwiatu. Nuty bazowe są opisywane jako ciepłe, drzewne i pudrowe. Takie podejście nazywa się abstrakcyjnym zapachem: nie opowiada o jednym składniku, lecz tworzy własne, nowo wymyślone wrażenie.

Z tą myślą wiąże się wypowiedź, która zwykle przypisywana jest Chanel i której dokładne brzmienie różni się w różnych źródłach: „Kobieta powinna pachnieć jak kobieta, a nie jak kwiat.” Niezależnie od tego, czy rzeczywiście wypowiedziała te słowa w tej formie, czy jest to późniejsze uproszczenie, dobrze oddaje to, czym nowy perfum był w swoich czasach niezwykły.

Flakon bez ozdób. Na początku lat dwudziestych perfumy często sprzedawano w ozdobnych flakonach z reliefami, figurkami i kolorowym szkłem, które same w sobie wyglądały jak biżuteria. Flakon Chanel No. 5 był natomiast prosty: przezroczyste, kanciaste szkło, prosta biała etykieta z czarnym napisem i szlifowany, kanciasty korek. Przypominał raczej naczynie laboratoryjne lub apteczne – i właśnie tym wyróżniał się spośród innych.

O pochodzeniu kształtu krążą różne wersje. Traktujcie je jako możliwe interpretacje, a nie udokumentowane fakty:

  • według jednej wywodził się z męskich flakoników toaletowych, jakie noszono w podróżnych neseserach,
  • inna wspomina o inspiracji karafką na whisky,
  • kształt korka bywa łączony z planem paryskiego placu Place Vendôme.

Flakon był przez dziesięciolecia kilkakrotnie delikatnie modyfikowany, ale podstawowa idea prostoty pozostała. Cyfrowa nazwa, abstrakcyjny bukiet i prosty flakon stworzyły całość, która pokazała, że perfumy mogą być częścią stylu modowego równie dobrze jak ubrania.

Dziedzictwo aldehydów: co pozostało z lat dwudziestych

Lata dwudzieste trwały tylko dekadę, ale perfumeria czerpie z nich do dziś. To, co wtedy wydawało się odważnym eksperymentem, stopniowo stało się normą, z którą perfumiarze pracują do dziś. Kiedy spojrzysz na współczesną ofertę perfum, spotkasz dziedzictwo tamtej epoki w wielu miejscach – często nawet tam, gdzie byś się tego nie spodziewał.

Trzy rzeczy, które pozostały po epoce

  • Perfumy jako część marki modowej. Idea, że dom mody ma własny zapach, który dopełnia jego styl tak samo jak krój sukienki, jest dziś powszechna. W latach dwudziestych stała się modelem biznesowym i estetycznym, który przetrwał całe stulecie.
  • Odwaga do abstrakcji. Perfumy nie musiały już naśladować jednego konkretnego kwiatu. Mogły być kompozycją, której nie znajdziesz w naturze – i właśnie w tym tkwił ich urok. Ta myśl otworzyła drogę nowoczesnej perfumerii.
  • Nowa rodzina zapachów. Kompozycje kwiatowo-aldehydowe zadomowiły się jako osobny kierunek. Łączą bogate kwiatowe serce z świetlistym, niemal powietrznym początkiem, a perfumiarze rozwijają je w klasycznych i współczesnych formach.

Jak rozpoznać ton aldehydowy

Aldehydy najłatwiej rozpoznać w pierwszych minutach po nałożeniu, kiedy z perfum uwalniają się nuty głowy. Jeśli chcesz przetestować swój nos, zwróć uwagę na te wrażenia:

  • Świeżość bez cytrusów. Zapach wydaje się jasny i żywy, mimo że nie czujesz w nim cytryny ani bergamotki.
  • Mydlana czystość. Wiele osób kojarzy aldehydy z zapachem świeżo wypranej bielizny lub delikatnego mydła – wrażenie czystości jest dla nich typowe.
  • Lekko metaliczny blask. Niektórzy opisują go jako szum, inni jako zapach mroźnego powietrza lub wosku. To iskra, która dodaje zapachowi objętości.
  • Rozświetlone kwiaty. Gdy początek zanika, kwiatowe serce wydaje się pełniejsze i bardziej przestrzenne, jakby aldehydy na początku rozświetliły mu drogę.

Dla lepszego wyobrażenia pomoże, jeśli naniesiesz perfumy na pasek testowy i w ciągu pierwszego kwadransa kilkakrotnie do niego powąchasz. Początkowy błysk szybko się zmienia i właśnie ta przemiana jest charakterystyczna dla kompozycji aldehydowych.

Gdzie szukać tego stylu dziś

Jeśli zaintrygowała Cię elegancja lat dwudziestych, możesz skupić się na kompozycjach kwiatowych, w których opisie pojawiają się aldehydy. Warto zajrzeć również do piramidy zapachowej: aldehydy są zazwyczaj wymieniane wśród nut głowy, zwykle w towarzystwie białych kwiatów lub róży. Zanim podejmiesz decyzję, daj perfumom czas na skórze – kompozycje aldehydowe rozwijają się stopniowo, a ich prawdziwy charakter ujawnia się dopiero po chwili.

Historia nowoczesnej perfumerii jednak na tym się nie kończy. W kolejnym odcinku serii Historia zapachów przeniesiemy się dalej w XX wiek i zobaczymy, jak perfumeria zmieniała się w kolejnych dekadach.