Historia zapachów, część 7: Laboratorium zmienia zasady

Siódmy odcinek: perfumeria na progu chemii

Serial Historia zapachów już przeprowadził Cię przez tysiąclecia, podczas których substancje zapachowe przekształciły się z ofiary sakralnej w część codziennego życia. Zaczęliśmy w starożytnym Egipcie od kadzidła i pachnących maści, przeszliśmy przez łaźnie i uczty starożytnego Rzymu i zatrzymaliśmy się u arabskich uczonych, którzy udoskonalili destylację. Następnie skierowaliśmy się do prowansalskiego Grasse, zajrzeliśmy do pachnących sal Wersalu, a ostatnio śledziliśmy, jak woda kolońska przyniosła świeży cytrusowy styl, który Europa szybko przyjęła za swój.

Dziś przenosimy się do drugiej połowy XIX wieku. Europa zmienia się na naszych oczach – rosną fabryki, koleje skracają odległości, a miasta się rozrastają. Jednak perfumeria w tym czasie wciąż opiera się na tych samych podstawach co przed wiekami: na naturalnych surowcach.

Paleta ówczesnego perfumiarza składała się z substancji, które trzeba było uprawiać, zbierać lub sprowadzać z daleka:

• kwiaty – róże, jaśmin, tuberoza czy fiołek, których zapach uchwytywano pracochłonnymi metodami, takimi jak destylacja czy enfleurage do tłuszczu,
• cytrusy i zioła – bergamotka, cytryna, lawenda czy rozmaryn,
• żywice i przyprawy – kadzidło, mirra, benzoes czy laski wanilii,
• surowce zwierzęce – piżmo, ambra czy cywet, które dodawały kompozycjom głębi i trwałości.

Żaden z tych surowców nie miał stałej ceny ani pewnej dostępności. Mroźna wiosna lub deszczowe lato mogły zdziesiątkować plony kwiatów, wojna czy niepokoje mogły przerwać szlaki handlowe, którymi do Europy płynęły przyprawy i żywice. Perfumiarze musieli liczyć się z tym, że ta sama receptura będzie jednego roku łatwa do wykonania, a drugiego roku ledwie możliwa. Niektóre zapachy, które człowiek dobrze zna z natury, nie dało się w ogóle uzyskać z ich pierwowzoru – na przykład kwiat konwalii nie dostarcza użytecznego olejku zapachowego.

Jednocześnie w laboratoriach rodziła się nowa nauka. Rewolucja przemysłowa przyniosła nie tylko maszyny, ale i wiele produktów ubocznych, na przykład smołę węglową, która pozostawała po produkcji gazu świetlnego. Chemicy odkrywali w niej wiele substancji i uczyli się je oddzielać, badać i łączyć w nowe związki. Chemia organiczna w ciągu kilku dziesięcioleci stała się jednym z najbardziej dynamicznych obszarów swojej epoki. W 1856 roku młody angielski chemik William Henry Perkin stworzył fioletowy barwnik mauvein i pokazał, że z laboratorium może wyjść substancja o dużym potencjale handlowym.

Dla perfumiarzy wynikało z tego zasadnicze pytanie. Jeśli chemik potrafi wyprodukować barwnik, który wcześniej dostarczały tylko rośliny czy zwierzęta, dlaczego nie mógłby stworzyć również zapachu? Naukowcy stopniowo poszukiwali molekuł, które odpowiadają za charakterystyczny zapach poszczególnych surowców, i badali, czy można je uzyskać sztucznie – w stałej jakości i niezależnie od pogody czy handlu.

W tym odcinku zatem wchodzimy w czas, kiedy perfumeria po raz pierwszy spotyka się z laboratorium chemicznym. Co się stanie, gdy zapach nie będzie tworzony tylko przez naturę, ale i przez laboratorium? I jak na taką nowość zareagują perfumiarze, przyzwyczajeni pracować tylko z tym, co wyhodowała ogród lub przywiozła łódź?

Kumaryna, wanilina, jonony – pierwsze syntetyczne molekuły

W drugiej połowie XIX wieku do pracowni perfumeryjnych zaczęły trafiać substancje, które nie powstały na polu ani w szklarni, lecz w laboratorium chemicznym. Początkowo było to tylko kilka molekuł, jednak ich wpływ był długotrwały. Trzy z nich – kumaryna, wanilina i jonony – są dziś powszechnie uznawane za pierwsze syntetyczne surowce, które rzeczywiście zmieniły sposób, w jaki komponuje się perfumy.

Kumaryna pachnie jak świeżo skoszone siano, z delikatnym, lekko migdałowym i tytoniowym podtonem. W naturze występuje na przykład w fasoli tonka, z której chemicy wyizolowali ją już w pierwszej połowie XIX wieku. Syntezę laboratoryjną przypisuje się zwykle angielskiemu chemikowi Williamowi Henry'emu Perkinowi i datuje się na koniec lat 60. XIX wieku, najczęściej na rok 1868. Perfumiarzom po raz pierwszy dostarczyła surowiec, który można było uzyskać niezależnie od importu egzotycznych fasoli.

Wanilina jest głównym składnikiem zapachowym laski wanilii. Jej synteza wiąże się z niemieckimi chemikami Ferdinandem Tiemannem i Wilhelmem Haarmannem i datuje się na połowę lat 70. XIX wieku – źródła najczęściej podają rok 1874, różnią się jednak w tym, czy za przełom uznać sam odkrycie, czy dopiero rozpoczęcie produkcji. Wanilina z laboratorium nie pachnie dokładnie tak samo jak cała laska, ponieważ naturalna wanilia zawiera szereg innych substancji, które nadają jej głębię. Mimo to to właśnie ona umożliwiła, aby słodkie, kremowe tony pojawiały się w kompozycjach znacznie częściej.

Jonony przypominają zapach fiołków z pudrowym i lekko drzewnym akcentem. Ich odkrycie datuje się na początek lat 90. XIX wieku i zwykle wiąże się ponownie z Ferdinandem Tiemannem i jego współpracownikami. Dla perfumerii miały szczególne znaczenie: z kwiatów fiołków substancję zapachową uzyskuje się bardzo trudno i w niewielkiej ilości, więc zapach fiołków był do tej pory raczej rzadkością.

Synteza nie oznaczała jednak tylko obniżenia kosztów. Perfumiarzom przyniosła przede wszystkim trzy korzyści:

• Stałą jakość – molekuła z laboratorium pachnie zawsze tak samo, podczas gdy naturalny surowiec różni się w zależności od odmiany, pogody i przetwarzania.
• Niezależność od plonów – nieurodzaj, wahania w imporcie czy długa droga z tropików przestały zagrażać gotowej kompozycji.
• Nowe nuty zapachowe – niektóre zapachy, jak właśnie fiołek, można było uzyskać z roślin tylko z dużymi trudnościami, lub wcale. Laboratorium udostępniło je w formie, z którą można było pracować.

Warto przy tym pamiętać, że nowe molekuły początkowo nie zastąpiły naturalnych surowców. Perfumiarze dodawali je do sprawdzonych esencji, olejków absolutnych i nalewek, a dopiero stopniowo badali, co można z nimi osiągnąć. Syntetyczna substancja często działała jako most między naturalnymi tonami – dodawała kompozycji czystości, siły lub trwałości. Ta współpraca natury i laboratorium utrzymała się w perfumerii do dziś, a ślady kumaryny, waniliny i jononów można znaleźć w wielu współczesnych perfumach, od aromatycznych fougère przez zapachy gourmand aż po pudrowe kompozycje kwiatowe.

Fougère Royale: paproć, która nigdy nie pachniała

Kiedy dom Houbigant wprowadził perfumy Fougère Royale, pokazał, że perfumeria nie musi jedynie naśladować natury. Najczęściej podawany rok wprowadzenia to 1882 (niektóre źródła wspominają również 1884), a autorstwo tradycyjnie przypisuje się Paulowi Parquetowi, ówczesnemu perfumiarzowi i współwłaścicielowi domu. Nazwa obiecuje „królewską paproć” – jednak paproć sama w sobie prawie nie pachnie.

W tym tkwi urok całego paradoksu. Liście paproci nie mają wyraźnego zapachu, który można by uchwycić i zamknąć w butelce. Parquet więc nie kopiował konkretnej rośliny, ale stworzył wyobrażenie o tym, jak mogłaby pachnieć – świeżo, zielono, trochę cienisto i ziemiście, jak wilgotne leśne podszycie. Fougère Royale stał się jednym z pierwszych wyrazistych przykładów abstrakcyjnego zapachu, który nie przedstawia jednej surowca, ale nastrój i miejsce.

Szkielet kompozycji według zachowanych opisów tworzyła trójka składników:

• Lawenda – aromatyczna, czysta i lekko ziołowa, dodawała zapachowi świeżości i jasności.
• Mech dębowy – ziemisty, lekko słodkawy i wilgotny ton lasu, który zakotwiczał zapach i nadawał mu głębi.
• Kumaryna – ciepły ton przypominający świeżo skoszone siano i migdały, który łączył oba przeciwieństwa.

Opisy wspominają również inne dodatki, na przykład bergamotkę czy geranium, jednak ich dokładny udział dziś trudno jednoznacznie ustalić. Fougère Royale jest często wymieniany jako jeden z pierwszych perfum, które wykorzystały syntetyczną kumarynę, i właśnie dlatego stał się jednym z symboli nowej ery, w której laboratorium zaczęło rozszerzać paletę perfumiarza.

Z jednego perfumu stopniowo powstała cała rodzina zapachowa. Określenie fougère (francuska paproć) dziś perfumiarze używają dla kompozycji opartych na podobnym kontraście aromatycznej świeżości i ziemistej, ciepłej bazy. Ten styl znajdziesz w wielu klasycznych i współczesnych perfumach, zwłaszcza męskich, gdzie do oryginalnej trójki dodaje się na przykład przyprawy, drewna czy cytrusy. Kiedy więc przy perfumach natrafisz na opis „aromatyczny fougère”, jest to bezpośredni potomek myśli z lat 80. XIX wieku.

Przy historycznych perfumach warto jednak zachować ostrożność. Fougère Royale został w XX i XXI wieku ponownie wprowadzony w nowej formie i te reedycje mogą znacznie różnić się od oryginalnej wersji – zarówno ze względu na zmiany w dostępności surowców, jak i późniejsze regulacje, które ograniczyły na przykład użycie mchu dębowego. Jeśli chcesz sobie wyobrazić oryginalny zapach, traktuj nowoczesną wersję raczej jako hołd niż wierną kopię. O tym, jak dokładnie pachniał oryginał z XIX wieku, wiemy dziś przede wszystkim z opisów z tamtych czasów i późniejszych, a nie z własnego doświadczenia.

Jicky: Odwaga Guerlaina z roku 1889

Rok 1889 Paryż zapamiętał dzięki wystawie światowej i nowo wybudowanej Wieży Eiffla. W perfumerii jednak w tym samym roku zaszła cicha, ale dalekosiężna zmiana. Aimé Guerlain, syn założyciela rodzinnego przedsiębiorstwa, wprowadził perfumy Jicky – kompozycję, którą historycy perfumerii często zaliczają do pierwszych nowoczesnych perfum. Nie chodziło o to, że jako pierwszy sięgnął po syntetyczną substancję. Decydujący był sposób, w jaki ją zastosował.

Większość ówczesnych perfum starała się jak najwierniej oddać jedną kwiatową nutę lub bukiet zapachowy – różę, fiołek, heliotrop. Jicky poszedł inną drogą. Nie naśladuje żadnego konkretnego kwiatu, ale tworzy wrażenie, którego w naturze nie znajdziesz. Świeże otwarcie tworzą cytrusowe nuty, przede wszystkim bergamotka i cytryna, w sercu pojawia się lawenda z aromatycznymi ziołowymi akordami, a nuty bazowe są ciepłe, słodkie i lekko zwierzęce.

To właśnie w bazie ujawnia się nowa chemia. Kumaryna dodaje nuty przypominające siano i tonkę, wanilina przynosi słodką, kremową głębię. Guerlain nie użył ich jako taniej namiastki naturalnych surowców, ale jako pełnowartościowy element konstrukcyjny. Naturalne materiały – lawenda, cytrusy, żywice i zwierzęce nuty – tworzą z nimi jedną całość, w której granica między „naturalnym” a „laboratoryjnym” celowo się zaciera. Dziś Jicky zazwyczaj zalicza się do zapachów aromatycznych, ewentualnie orientalnych i bywa wspominany również w kontekście rodziny fougère.

Wokół Jicky przez ponad sto lat nagromadziło się wiele historii i warto je oddzielić od tego, co jest udokumentowane. Udokumentowany jest rok wprowadzenia, autorstwo Aimé Guerlaina i wyraźne miejsce lawendy, kumaryny i waniliny w kompozycji. Pochodzenie nazwy nie jest już tak pewne. Najczęściej mówi się, że Jicky była domowym przezwiskiem siostrzeńca Aimé, Jacquesa Guerlaina, późniejszego znaczącego perfumiarza rodu. Inna, bardziej romantyczna wersja opowiada o młodej Angielce, którą Aimé miał poznać podczas studiów w Anglii. Żadnej z nich nie można z pewnością potwierdzić, dlatego traktuj je raczej jako część legendy niż jako fakt historyczny.

Podobnie ostrożnie należy podchodzić do tego, kto początkowo nosił perfumy. Często podaje się, że pierwsza reakcja była raczej chłodna i że Jicky najpierw polubili głównie mężczyźni, podczas gdy kobiety zaakceptowały je dopiero później. Wiarygodne dane o ówczesnych klientach zachowały się jednak tylko fragmentarycznie. Pewne jest, że kompozycja oparta na lawendzie i ciepłej bazie nie wpisywała się w ówczesne wyobrażenia o „damskim” zapachu i dziś Jicky jest powszechnie postrzegany jako zapach, który nie respektuje granic między płciami.

Dlaczego więc Jicky wraz z Fougère Royale uważane są za przełom między starą a nowoczesną perfumerią? Oba perfumy powstały w odstępie kilku lat i oba pokazały, że syntetyczna molekuła nie musi być tylko tańszą kopią natury, ale może otworzyć zapach, jakiego nikt dotąd nie czuł. Fougère Royale zrobił to z wyobrażeniem paproci, Jicky z abstrakcyjną kompozycją, która nie odwołuje się do żadnego kwiatu. Perfumy przesunęły się tym samym od naśladowania do autorskiego wyrażenia, a perfumy zaczęły być postrzegane jako samodzielne dzieło, a nie tylko jako uchwycony zapach ogrodu. Jicky jest ponadto produkowany do dziś, choć jego receptura przeszła w ciągu dekad modyfikacje.

Od rodzinnej pracowni do światowej marki

Jeszcze w połowie XIX wieku perfumeria była głównie rodzinnym rzemiosłem. Mistrz przekazywał receptury synowi lub bratankowi, pracownia znajdowała się tuż obok sklepu, a klienci często zamawiali zapachy bezpośrednio u perfumiarza. Tak funkcjonowały przez dziesięciolecia domy takie jak Houbigant, którego początki sięgają Paryża roku 1775, czy Guerlain, który swój paryski sklep otworzył w 1828 roku. Ich nazwa była związana z osobą właściciela, a reputacja rozprzestrzeniała się głównie wśród zamożnych klientów.

Pod koniec wieku ten model zaczął się zmieniać. Perfumy nie były już tylko zawartością flakonika, ale kompletną opowieścią – z własną nazwą, flakonem, etykietą i pudełkiem. We Francji od połowy XIX wieku rozwijała się prawna ochrona znaków towarowych, którą domy perfumeryjne zaczęły wykorzystywać: chroniły nazwy, ujednolicały wygląd opakowań i budowały rozpoznawalną tożsamość. Z rodzinnego nazwiska stopniowo stawała się marka, która mogła przetrwać swoich założycieli.

Dużą rolę w tym odegrała współpraca z przemysłem chemicznym. Nowe molekuły nie powstawały w pracowniach perfumeryjnych, ale w laboratoriach i fabrykach, które produkowały je w większych ilościach i oferowały dalej. Perfumiarze uczyli się więc współpracować z dostawcami surowców, testować nowe substancje i szukać sposobów na ich włączenie do kompozycji obok tradycyjnych esencji. Relacja była obustronna – chemicy potrzebowali odbiorców, a domy perfumeryjne materiałów, których natura nie dostarczała wcale lub jedynie drogo i o zmiennej jakości.

Dziedzictwo tej epoki nie jest tylko muzealne. Kumaryna z nutami świeżo skoszonego siana i tonkowca oraz akord fougère, czyli połączenie lawendy, kumaryny i tonów mchu oraz drewna, należą do podstawowych elementów perfumerii do dziś. Rodzinę fougère znajdziesz w wielu współczesnych męskich i unisex zapachach, a kumaryna pojawia się także w kompozycjach gourmand i orientalnych. Kiedy więc poczujesz czysty, ziołowo-mydlany zapach z ciepłą, słodkawą bazą, być może odbierasz echo eksperymentów z lat 80. XIX wieku.

Co więc laboratorium przyniosło perfumerii? Można to podsumować w trzech punktach:

• Nowe zapachy – molekuły umożliwiły tworzenie wrażeń, które nie mają bezpośredniego odpowiednika w naturze, a perfumiarze mogli tworzyć abstrakcyjne kompozycje zamiast wiernych imitacji kwiatów.
• Trwałość – syntetyczne substancje mają bardziej jednolitą jakość niż naturalne surowce, których zapach zmienia się w zależności od zbiorów, dzięki czemu recepturę można było powtarzać z tym samym rezultatem.
• Dostępność – produkcja przemysłowa stopniowo obniżała koszty, a perfumy zaczęły docierać do klientów spoza najbogatszych warstw.

Na tej podstawie będziemy kontynuować w 8. odcinku serii, gdzie przeniesiemy się do lat 20. XX wieku – do aldehydów, modnych atelier i powstania perfum Chanel No. 5.