Tajemnice czasu, część 1: Zegar słoneczny

Oliwia Lewicka | 29. 1. 2019

Upływem czasu interesowali się już nasi przodkowie tysiące lat temu. Jak więc potrafili orientować się w czasie czy określać pory roku?

Kiedy dziś pomyślimy o zegarku, większości z nas przyjdzie na myśl elektroniczny lub klasyczny, analogowy zegarek. Z najwyższą jakością kojarzą się nam zegarki szwajcarskie, natomiast takie marki jak Michael Kors czy Daniel Wellington są dla nas synonimem najmodniejszych trendów. Co przyjdzie nam jednak do głowy, kiedy cofniemy się trochę w czasie?

Zabytkowy, kieszonkowy zegarek, którego używali kiedyś angielscy gentlemani a może klepsydra, którą znamy z bajek czy powieści? A może coś jeszcze innego?

Nasi dawni przodkowie, mieli swój szczególny sposób aby odnotowywać dni czy ważne uroczystości. Kto lub co było w stanie wywołać wielką burzę czy niespodziewane zaćmienie słońca? Nie był to gniew bogów, którzy potrafią pokonywać czas i przestrzeń?

Życie w jaskiniach przeplatało się z przesądami a owocne polowania niosły za sobą potrzebę pielęgnowania pamięci o nich tak, aby móc do nich powracać i w ten sposób ponownie odnieść sukces w przyszłości. Malowidła znajdujące się w jaskiniach były symbolem siły łowcy oraz hołdem dla zabitego zwierzęcia. Niektóre kultury starały się nawet prowadzić kalendarz. Niestety nie ma na to zbyt wielu dowodów, potwierdza to jedynie parę starych galijskich kalendarzy czy stary, megalityczny kalendarz znaleziony w mieście Knowth w Irlandii. Istnieją jednak wyraźne dowody na to, że w przeszłości ludzie kontrolowali czas na podstawie faz księżyca, czy ruchu słońca, a prehistoryczny kalendarz był oparty na słonecznym oraz księżycowym cyklu.

Zegar słoneczny, a także zegar wodny były znane już w starożytności. W Starożytnym Egipcie ludzie potrafili odczytać czas dzięki cieniu rzucanemu przez słońce a ich zegar słoneczny nie przypominał niczego co obecnie znamy.

Tajemnica zegara słonecznego

Jak wskazuje sama nazwa, zegar słoneczny odmierza czas na podstawie zmiany pozycji Słońca i jest uważany za najstarszy, odkryty typ zegara. Zakłada się, że mogły powstać już przed tysiącami lat. Na początku do odczytywania godziny, używało się prawdopodobnie drewnianego kołka wbitego prostopadle do powierzchni ziemi. Padający dzięki temu cień wskazywał upływający czas.

Zegar słoneczny w Starożytnym Egipcie miał najczęściej postać wysokiego obelisku. Miał on podwójne zadanie. Z jednej strony służył jako hołd dla egipskiego boga Słońca Re (lub Ra), a z drugiej miał wskazywać czas. Do dziś nie udało się ustalić jak Egipcjanie odczytywali z nich konkretny czas. Prawdopodobnie nie używali okręgu z podziałem na godziny, jak robili to Grecy, jednak istnieje w tym względzie wiele sprzecznych hipotez. Podziałki na zegarze miały pojawić się później, najstarsze znaleziska archeologiczne wskazują na XV wiek p.n.e.  

Rozwój zegara słonecznego zawdzięcza się również Grekom, którzy przejęli go od Babilończyków, a dzięki swoim wysoko rozwiniętym umiejętnościom matematycznym, mogli go dalej ulepszać. Dzięki temu zegar słoneczny mógł nie tylko wskazywać godziny, ale także działać jako kalendarz.

Zegara słonecznego używali także Starożytni Rzymianie, którzy kopiowali w swoich zegarach ich greckie odpowiedniki. Największy zegar słoneczny pochodzący ze starożytności powstał około 10 roku p.n.e. Znajdował się w Rzymie, a dominował nad nim potężny, trzydziestometrowy obelisk.

Zegar słoneczny różnił się w zależności od kultury, która go używała. W Grecji, dzień dzielił się na dwanaście równych części. Jednak czas zmieniał się w zależności od pory roku. Ponieważ wykorzystywali tzw. nodus (wyróżniony punkt wskazówki zegara, często w kształcie kuli, której cień ukazuje czas czy datę) i dokładne podziałki mogli rozróżnić krótsze i dłuższe dni. Zupełnie inaczej czas mierzyli wikingowie, którzy dzień dzielili tylko na cztery części.

Dokładność zegara słonecznego nie była doskonała. Pierwotna koncepcja tego urządzenia wskazywała dokładny czas tylko w czasie wiosennej i jesiennej równonocy. Ich dalszą wadą było to, że nie potrafiły wskazywać czasu w nocy. Dlatego zaczynały powstawać inne rodzaje zegarów, które korzystały z innych zasad.

Z terenów zamieszkałych przez ludność arabską, z około XIV wieku n.e., pochodzi dokładniejszy sposób wskazywania czasu, który powstał w wyniku zmiany pozycji gnomonu (z gr. wskazówka). Ten nie był już umieszczany pionowo w stosunku do ziemi ale równolegle do osi obrotu kuli ziemskiej w kierunku wskazującym w przybliżeniu położenie Gwiazdy Polarnej. Wkrótce taka metoda mierzenia czasu dotarła również do Europy.

Rodzaje zegarów słonecznych

Istnieje wiele rodzajów zegarów słonecznych, które różnią się od siebie swoją konstrukcją. Ze względu na zasadę ich działania wyróżnia się zegary wysokościowe i azymutalne. Wysokościowe opierają się na pomiarze długości cienia wskazówki natomiast azymutalne ukazują czas poprzez kierunek padania cienia wskazówki na tarczy.

Schyłek zegara słonecznego

Zegar słoneczny był wykorzystywany jeszcze w XVII wieku, a nawet później. Razem z postępem, rozwojem przemysłu i nowych technologii, zaczynał tracić swoją magię. Największym ciosem dla zegara słonecznego było wprowadzenie w XIX wieku stref czasowych. Wtedy właściwie straciły swoją funkcję i przestano ich używać.
 

Zegar słoneczny w domu?

Podoba ci się pomysł udekorowania domu czy ogrodu zegarem słonecznym? Może więc ucieszy cię informacja, że nie jest to niemożliwe! Musisz tylko pamiętać, że czas w przyrodzie płynie trochę inaczej niż jesteśmy przyzwyczajeni więc korzystanie z niego przed wyjściem do pracy może być ryzykowne...

W Internecie z łatwością znajdziesz informację jak stworzyć własny zegar słoneczny na różne sposoby!

Nie przekonało cię czy poradzisz sobie z takim zadaniem? Istnieją firmy, które na specjalne zamówienie produkują zegary słoneczne do dziś. Ale jeszcze lepiej zrobisz, jeśli zadowolisz się klasycznym zegarkiem z ogromną ilością pożytecznych funkcji. Z nim na pewno nigdzie się nie spóźnisz.